Dziś przypada 200. rocznica śmierci Stanisława Staszica. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego Oświecenia zmarł 20 stycznia 1826 r.

Sejm RP w uznaniu jego zasług dla Rzeczpospolitej ustanowił rok 2026 Rokiem Stanisława Staszica.

Stanisław Staszic zmarł w wieku 70 lat w Warszawie. W testamencie zapisał swój majątek na cele społeczne i charytatywne, bo chciał „być narodowi użytecznym”. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą został pochowany przy dawnym kościele Kamedułów na warszawskich Bielanach. Jego pogrzeb zamienił się w wielką patriotyczną manifestację, która zgromadziła tysiące Warszawiaków.

W swoim długim życiu Stanisław Staszic zajmował się działalnością społeczną i polityczną, był duchownym, pisarzem, filozofem, tłumaczem i naukowcem, specjalizował się w geografii i geologii. Do historii przeszedł jako popularyzator idei oświeceniowych w Polsce. Jest też uznawany za ojca polskiej geologii i jednego z pionierów rozwoju przemysłu na ziemiach polskich.

Urodził się w rodzinie mieszczańskiej w Pile 6 listopada 1755 r. Skończył kolegium jezuitów w Poznaniu, a w 1779 r. został księdzem. Studiował za granicą, w paryskim Collège de France i w Niemczech, w Lipsku i w Getyndze. Po powrocie do Polski został wychowawcą synów byłego kanclerza Andrzeja Zamoyskiego. Uczył też języka francuskiego na Akademii Zamojskiej.

Do jego najbardziej znanych prac należą traktaty polityczne „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” i „Przestrogi dla Polski”, w których autor krytykował ustrój I Rzeczpospolitej i postulował wprowadzenie zmian. Idee zawarte w tych pracach przełożyły się na reformy uchwalone przez Sejm Wielki. Ponadto tłumaczył na język polski najwybitniejszych pisarzy francuskiego oświecenia, tj. Racine’a i Woltera.

Po trzecim rozbiorze i upadku państwa polskiego poświęcił się badaniom geologicznym Polski. Napisał m.in. pierwsze opracowanie poświęcone budowie geologicznej ziem polskich – „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”. Jako pierwszy Polak zajął się naukowym badaniem Tatr. Za osiągnięcia na polu nauk o Ziemi Stanisław Staszic otrzymał zaszczytny tytuł ojca geologii polskiej.

Zasłużył się dla rozwoju polskiej nauki. Był jednym z inicjatorów powstania Towarzystwa Przyjaciół Nauk, jednej z pierwszych na ziemiach polskich akademii naukowych. W l. 1808–1826 jako prezes kierował pracami tego zgromadzenia. Towarzystwo zawdzięczało mu dwie siedziby w Warszawie: pierwszą w trzech kamienicach przy ulicy Kanonia, a drugą przy Krakowskim Przedmieściu. Dziś budynek nazywa się Pałacem Staszica i jest siedzibą Polskiej Akademii Nauk. Z inicjatywy Stanisława Staszica przed pałacem stanął słynny pomnik astronoma Mikołaja Kopernika.

Po powstaniu w 1807 r. Księstwa Warszawskiego zaangażował się w działalność polityczną – został członkiem Izby Edukacyjnej Księstwa, czyli ówczesnego ministerstwa edukacji. Kontynuował tę działalność w okresie Królestwa Polskiego, pełniąc funkcję zastępcy ministra oświaty, a potem ministra stanu. Zajmował się tworzeniem sieci szkół elementarnych. Powołał Szkołę Lekarską w Warszawie, włączył się w organizację Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach czy Uniwersytetu Warszawskiego.

Stanisław Staszic zasłynął także jako pionier spółdzielczości rolniczej. Był właścicielem kilku wsi w województwie lubelskim. Założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie. Chłopom przekazał ziemię w dziedziczne użytkowanie, zwolnił ich od pańszczyzny, ustanowił samorząd, a na terenie gminy założył szkoły, szpital i bank pożyczkowy.

26 września 2025 roku Sejm RP przyjął uchwałę ustanawiającą rok 2026 Rokiem Stanisława Staszica, aby upamiętnić 200. rocznicę jego śmierci. Uchwała, jak napisali w niej posłowie, była także wyrazem uznania dla wpływu, jaki Stanisław Staszic wywarł na dzieje Polski.

Źródło informacji: komunikat prasowy Sejmu