Po raz ósmy GUS przedstawił publikację „Obszary wiejskie w Polsce”. Zaprezentowane dane statystyczne stanowią podstawę do programowania rozwoju obszarów wiejskich, a także umożliwiają monitorowanie zachodzących zmian.

W publikacji zaprezentowano stan oraz kierunki przeobrażeń obszarów wiejskich w latach 2019 i 2024, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym.

Publikacja jest przygotowywana co kilka lat, poprzednie były w 2022 i 2020 roku.

Rozwój społeczno-gospodarczy obszarów wiejskich w latach 2019–2024 charakteryzował się wieloma pozytywnymi zmianami.  Widoczne były jednak również niekorzystne zjawiska, determinujące różnice w wymiarze terytorialnym, w tym zwłaszcza pomiędzy miastami a obszarami wiejskimi, obszarami wiejskimi aglomeracyjnymi i pozaaglomeracyjnymi oraz gminami zagrożonymi trwałą marginalizacją – podano w syntezie publikacji.

Co charakteryzowało obszary wiejskie w 2024 r.?

• Zajmowały 92,4% powierzchni kraju i były zamieszkane przez 40,6% ludności Polski. W porównaniu z 2019 r. na terenach tych ubyło 136 tys. mieszkańców (przy spadku liczby ludności w miastach o 757 tys. osób).
• W 2024 r. na 100 mieszkańców obszarów wiejskich w wieku produkcyjnym przypadało 68 osób w wieku nieprodukcyjnym (w miastach – 74 osoby).
• Mieszkańcy wsi, w porównaniu z mieszkańcami miast, byli młodsi – mediana wieku wyniosła 41,8 lat wobec 44,3 lat.
• Zaobserwowano poprawę sytuacji na rynku pracy na obszarach wiejskich. Tendencja wzrostowa utrzymywała się w liczbie pracujących, a także we współczynniku aktywności zawodowej i wskaźniku zatrudnienia ludności. Osoby aktywne zawodowo, czyli pracujące i bezrobotne, w 2024 r. stanowiły ponad połowę populacji ludności wiejskiej w wieku 15 lat i więcej. Pozostałe 42% ludności wiejskiej stanowiły osoby bierne zawodowo. Stopa bezrobocia w odniesieniu do 2019 r. spadła zarówno na wsi jak i w miastach o 0,4 p. proc.
• Prawie co czwarty bezrobotny na obszarach wiejskich pozostawał bez pracy powyżej 24 miesięcy, a 84% bezrobotnych nie posiadało prawa do zasiłku, co świadczy o strukturalnym charakterze bezrobocia na wsi.
• W 2024 r. na obszarach wiejskich co druga osoba pracowała w podmiotach prowadzących działalność usługową, co trzeci pracujący na wsi był zatrudniony w podmiotach zajmujących się działalnością przemysłową, a co piąty w podmiotach zajmujących się rolnictwem.
• W latach 2019–2024 na wsi obserwowano systematyczną poprawę sytuacji materialnej gospodarstw domowych, co znalazło odzwierciedlenie we wzroście dochodów osiąganych przez gospodarstwa domowe, a wzrost ten był większy niż w miastach.
• Jednak nadal dochód rozporządzalny przypadający na 1 osobę w gospodarstwach domowych na wsi pozostawał niższy niż w miastach (2758 zł wobec 3447 zł). Jednocześnie, wydatki na 1 osobę w gospodarstwie domowym na wsi w 2024 r. były niższe niż w miastach (1543 zł wobec 2108 zł). Gospodarstwa domowe na wsi charakteryzowały się mniejszym zróżnicowaniem dochodów niż gospodarstwa domowe w miastach.
• Większy odsetek gospodarstw domowych na wsi niż w miastach był zagrożony ubóstwem – w 2024 r. 21,1% gospodarstw domowych na wsi żyło poniżej relatywnej granicy ubóstwa, podczas gdy w miastach 8,0%.
• Tradycyjnie sektorem istotnym dla wsi, a w przeszłości dominującym, jest rolnictwo. W 2023 r. w Polsce funkcjonowało 1,2 mln gospodarstw rolnych o łącznej powierzchni 16,3 mln ha, stanowiącej 56,2% powierzchni obszarów wiejskich. Spośród ogółu gospodarstw rolnych, co drugie miało powierzchnię 1–5 ha. W dalszym ciągu utrzymywało się znaczne zróżnicowanie regionalne struktury obszarowej gospodarstw rolnych.
• Od momentu uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej, polska wieś, oprócz wsparcia w ramach Wspólnej Polityki Rolnej, korzysta również z pomocy Europejskiej Polityki Spójności oraz Wspólnej Polityki Rybołówstwa. W ramach płatności bezpośrednich, w 2024 r. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wypłaciła producentom rolnym 17,3 mld zł, a w ramach interwencji sektorowych – 30,4 mln zł. Od uruchomienia PROW 2014–2020 do końca 2024 r. ze wsparcia w ramach Programu skorzystało 1,3 mln beneficjentów, do których przekazano płatności w kwocie 70,6 mld zł.
• Pomimo wzrostu dofinansowania produkcji rolniczej, w analizowanych latach, odnotowano spadek udziału rolnictwa, leśnictwa, łowiectwa i rybactwa w generowaniu wartości dodanej brutto. Ma to m.in. związek z coraz większym znaczeniem działalności pozarolniczej na obszarach wiejskich. W 2024 r. co trzeci podmiot wpisany do rejestru REGON zlokalizowany był na obszarach wiejskich. Wskaźnik przedsiębiorczości, wyrażający liczbę podmiotów przypadających na 1000 mieszkańców, na wsi był niższy niż w miastach – 104 wobec 167, a jego wzrost w odniesieniu do 2019 r. był nieznacznie niższy niż w miastach. Na terenach wiejskich najwięcej podmiotów zajmowało się budownictwem oraz handlem i naprawą pojazdów samochodowych.
• Nadal istniały znaczące dysproporcje w dostępie do usług oraz elementów infrastruktury technicznej i społecznej między miastem a wsią. Zasoby mieszkaniowe na obszarach wiejskich w 2024 r., podobnie jak w 2019 r., stanowiły nieco ponad 32% zasobów mieszkaniowych w Polsce. Przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkania zlokalizowanego na obszarach wiejskich była większa niż w miastach (98,1 m2 wobec 64,9 m2). Jednak z uwagi na fakt, że liczba osób przypadających na 1 mieszkanie na wsi była większa niż w miastach, na 1 osobę na obszarach wiejskich przypadała podobna powierzchnia użytkowa mieszkania jak w miastach.
• Choć dysproporcje w wyposażeniu mieszkań w instalacje pomiędzy miastami a wsią zmniejszyły się, to w dalszym ciągu mieszkania na wsi były gorzej wyposażone niż mieszkania w miastach.
• 98,8% gospodarstw domowych na wsi miało do dyspozycji telefon komórkowy (w miastach – 98,9%).
• Na wsi dostępność edukacji przedszkolnej była znacznie niższa niż w miastach.
• Liczba szkół na obszarach wiejskich w relacji do roku szkolnego 2019/20 spadła (o 562 placówki), a liczba uczniów uczęszczających do nich wzrosła, tym samym na 1 szkołę przypadło więcej uczniów (o 11 osób).
• W 2024 r. na wsi funkcjonowało 4,6 tys. przychodni, tj. o 2,6% mniej niż w 2019 r. Udzielono więcej porad w ambulatoryjnej opiece zdrowotnej (o 2,2%). Zmalała również liczba aptek ogólnodostępnych i punktów aptecznych z 3,2 tys. w 2019 r. do 2,8 tys. w 2024 r.
• Mimo deklarowanej poprawy możliwości finansowych, nadal przeciętne wydatki na rekreację i kulturę na osobę w 2024 r. w gospodarstwach domowych na wsi (90,25 zł) stanowiły około 58% wydatków ponoszonych na rekreację i kulturę w miastach.
• W 2024 r. dochody budżetów gmin wiejskich wzrosły o 50% w porównaniu z 2019 r. Wzrost ten był wyższy o 6 p. proc. niż w gminach miejskich (bez miast na prawach powiatu). Należy jednak zauważyć, że wzrost dochodów budżetów gmin wiejskich był mniejszy niż wzrost ich wydatków. W 2024 r. większość gmin wiejskich odnotowała ujemny wynik budżetu, podczas gdy w 2019 r. był on dodatni.

Dane GUS opr. MP