Projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej może ograniczyć prawa osób krytykujących, ale i krytykowanych. Może też im pomóc.

Czy uda się wyważyć racje tak, aby polski wymiar sprawiedliwości otrzymał wsparcie, a nie stał się narzędziem w rękach osób chcących wstrzymać debatę publiczną?

Sejm szybko zajął się przyjętym przez rząd projektem, o którym więcej:

MS: Wolność słowa pod ochroną. Rząd przyjął przepisy uderzające w pozwy SLAPP

Projekt stanowi implementację unijnej dyrektywy z 2024 r. Sejmowa debata nie wskazywała na ryzyko odrzucenia projektu, ale skupiała się na innych potrzebach. Bo czy przyjęcie ustawy wystarczy do poprawienia jakości życia publicznego? Posłowie wskazywali na ryzyko, jakie niesie stan polskiego sądownictwa i organów ścigania – i danie mu kolejnych dużych uprawnień, których nie udźwignie.

– Z jednej strony nie możemy dopuścić do sytuacji, w której pod hasłem walki ze SLAPP-ami stworzymy parasol ochronny dla kłamstwa, manipulacji i bezkarnego niszczenia ludzi w przestrzeni publicznej. Z drugiej strony w sprawach oczywiście bezzasadnych potrzebne są właściwe narzędzia – mówiła poseł Anna Gembicka.

Projekt potrzebny czy nadregulacja?

– W projekcie zachowano właściwą równowagę pomiędzy ochroną wolności słowa a prawem do sądu – mówiła poseł Iwona Karolewska, przedstawiając stanowisko Klubu Parlamentarnego Koalicja Obywatelska. – Wprowadzono gwarancje procesowe dla obu stron i pozostawiono ostateczną ocenę każdej sprawy niezależnym sądom.

– Projekt z samego założenia słuszny wydaje się jednak być przynajmniej w jakimś stopniu chybiony i może stanowić przykład klasycznej nadregulacji prawnej, która dokonywana jest pod pozorem implementacji dyrektywy unijnej – wskazywał poseł Paweł Szrot, który przedstawił stanowisko Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość. – Po pierwsze, dyrektywa, którą ten projekt ma implementować, stanowi w art. 2, że stosuje się ją do spraw o charakterze cywilnym lub handlowym mających skutki transgraniczne, będących przedmiotem postępowania cywilnego. Dlaczego uznano, że należy jej stosowanie rozszerzyć na sprawy mające skutki krajowe, pozostaje tajemnicą Ministerstwa Sprawiedliwości. Przypuszczam, że założono w ministerstwie, że unijne regulacje prawne prezentują taki ideał doskonałości, że oparcie na nich naszych polskich przepisów, nawet jeśli nie dotyczy ich obowiązek implementacyjny, nie podlega dyskusji.

Poseł Witold Tumanowicz zapowiedział sprzeciw klubu parlamentarnego Konfederacja.

– Pojawiają się nowe, bardzo szerokie i nieostre pojęcia, takie jak tłumienie debaty publicznej czy szykanowanie za udział w debacie, które pozostawiają ogromne pole do uznaniowości – argumentował. – Projekt przewiduje możliwość odrzucenia pozwów już na wczesnym etapie postępowania, nakładania wysokich grzywien czy obowiązku publikowania wyroków na koszt powoda. Tutaj pojawia się zasadnicze pytanie, czy państwo nie tworzy właśnie mechanizmu, który może zniechęcić obywateli do dochodzenia swoich praw przed sądem.

Większość klubów widziała jednak potrzebę prac nad projektem, a poseł Sławomir Ćwik w imieniu klubu Centrum okazał oprócz chęci dalszych prac także radość z przygotowania projektu:

– Myślę, że w komisji powinniśmy faktycznie pochylić się nad takimi kwestiami, czy zapisy o oczywiście bezzasadnym powództwie są wystarczające, na co wskazuje także w swoim piśmie Helsińska Fundacja Praw Człowieka, czy nie będą one wykorzystywane… Chodzi o to, czy nie stworzymy jakby martwego prawa w tym zakresie, dlatego że jeżeli sądy będą traktowały to pojęcie – w sytuacjach, gdzie na pierwszy rzut oka widać, że pozew jest oczywiście bezzasadny… To nie będzie miało nigdy zastosowania, dlatego że podmioty przygotowujące powództwa typu SLAPP sobie na to nie pozwolą, aby taki pozew był bzdurny, mówiąc kolokwialnie, tylko będzie on rzeczywiście stwarzał pozory zasadności powództwa, a tak naprawdę tego charakteru miał nie będzie. Myślę, że podczas prac w komisji powinniśmy pochylić się nad tym zakresem. Podsumowując jeszcze kwestie merytoryczne, powiem, iż cieszy to, że jest wskazana możliwość składania wniosku o nałożenie kary grzywny dla podmiotu inicjującego postępowanie typu SLAPP w wysokości od 60- do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia i podawania do publicznej informacji tego, że powództwo miało taki charakter.

– Ustawodawca wyposaży sądy w bardzo konkretne narzędzia, które pozwolą na bardzo szybkie i stanowcze działanie – wskazywał poseł Paweł Śliz w imieniu klubu Polska 2050.

Poseł Jarosław Sachajko domagał się szerszych działań, niż przewidziane w projekcie:

– Wolność słowa nie jest ozdobą demokracji. Wolność słowa jest jej fundamentem. Obywatel, dziennikarz, naukowiec, rolnik, społecznik, poseł czy radny musi mieć prawo mówić o sprawach publicznych bez strachu, że zostanie finansowo zniszczony pozwem, tylko dlatego że powiedział prawdę albo zadał niewygodne pytanie. Dlatego ochrona przed pozwami typu SLAPP jest potrzebna. Państwo nie może pozwalać, aby sądy były używane jako pałka na obywateli. Ale skoro rozmawiamy o wolności słowa, to trzeba zapytać, dlaczego w Polsce nadal funkcjonuje art. 212 Kodeksu karnego. Dlaczego wciąż istnieje ten relikt komunistyczny z 1967 r., czyli zniesławienie, który pozwala prowadzić sprawy karne z powodu słowa? Dlaczego projekt, który ma chronić debatę publiczną, nie rozwiązuje jednego z najbardziej oczywistych problemów debaty publicznej? Nie da się z jednej strony mówić: chronimy wolność słowa, a z drugiej strony zostawiać przepis, który od lat niszczy dziennikarzy, obywateli i niszczy debatę publiczną. Ochrona dobrego imienia jest potrzebna, ale od tego są instrumenty cywilne: sprostowanie, przeprosiny, odszkodowanie.

Poseł podsumował, że prawo jest obowiązkiem, a nie ozdobą:

– Nie wystarczy sucha litera prawa. Poza literą prawa musi być kultura prawna.

Czy uda się wreszcie ją wypracować?