Wyniki kontroli ujawniły problemy o charakterze systemowym i organizacyjnym, mające wpływ na podstawowe założenia funkcjonowania nadzoru wojewodów nad samorządami, natomiast samorządy przeważnie prawidłowo i rzetelnie wykonywały zadania związane z nadzorem wojewodów – podaje NIK po kontroli.

NIK w latach 2023-2025 (I półrocze) odbyła w czterech Urzędach Wojewódzkich: Pomorskim, Lubelskim, Lubuskim i Warmińsko-Mazurskim kontrole, sprawdzając, czy organizacja procedur nadzorczych w urzędach wojewódzkich gwarantowała wykonywanie zadań z poszanowaniem samodzielności jednostek samorządu terytorialnego (także w sposób spójny i w oparciu o jasne reguły interpretacji przepisów prawa) oraz czy samorządy prawidłowo i rzetelnie realizowały zadania związane ze sprawowanym nadzorem.

O ile co do samorządów problemów nie stwierdzono, to już w urzędach wojewódzkich – tak.

Jak podsumowuje NIK, do skontrolowanych wojewodów w okresie objętym kontrolą wpłynęło łącznie 125,5 tys. aktów normatywnych (uchwał i zarządzeń). Na jednego pracownika urzędu wojewódzkiego w okresie objętym kontrolą przypadało od 1600 do ponad 2500 aktów normatywnych do zweryfikowania. Znaczne obciążenie pracą w praktyce nie sprzyjało właściwemu wykonywaniu nadzoru. Wojewodowie wydali 2802 rozstrzygnięcia nadzorcze, które dotyczyły 2% aktów normatywnych przekazanych do nadzoru. W 858 przypadkach (30%) wojewodowie orzekli o nieważności aktów normatywnych w całości oraz w 1944 przypadkach (70%) w części. Orzeczenia zawierały wszystkie elementy wymagane przepisami prawa, a także zostały wydane w ustawowym terminie.

W trzech urzędach stwierdzono przypadki niejednolitego podejścia interpretacyjnego do postanowień aktów regulujących tę samą sferę działalności. W efekcie niektóre z tych aktów zostały wyeliminowane z obrotu prawnego rozstrzygnięciem nadzorczym z powodu niezgodności z prawem, natomiast inne, naruszające te same przepisy prawa, wobec niepodjęcia takiego rozstrzygnięcia, nadal obowiązywały.

U wszystkich wojewodów stwierdzono przypadki opieszałego realizowania obowiązku ogłaszania aktów prawa miejscowego stanowionego przez jednostki samorządu terytorialnego lub orzeczeń stwierdzających ich nieważność, a u dwóch również przypadki ich nieogłoszenia.

34% ze 130 zbadanych aktów ogłoszono z nieuzasadnioną zwłoką wynoszącą od jednego do 60 dni (w stosunku do przyjętego na potrzeby kontroli terminu 14 dni od dnia przekazania aktu do publikacji), a 5% aktów nie ogłoszono w ogóle. Publikowanie ze zwłoką aktów prawa miejscowego niekorzystnie oddziałuje na funkcjonowanie wspólnot samorządowych, ponieważ odwleka możliwość ich stosowania.

Zauważyć jednak należy, że dochodzi do sytuacji, w których ogłoszone uchwały organów jst wchodzą w życie, a następnie są przez wojewodę unieważniane. Wynika to z niezależności obowiązku niezwłocznego ogłaszania przez wojewodę w wojewódzkim dzienniku urzędowym aktów normatywnych od prowadzonego przez niego postępowania nadzorczego wobec tych aktów, a to z kolei prowadzi do chaosu w porządku prawnym na terenie danego samorządu terytorialnego.

I właśnie kwestii ogłaszania uchwał dotyczą wnioski pokontrolne skierowane do ministra spraw wewnętrznych i administracji o:

• zainicjowanie działań w celu przygotowania rozwiązań legislacyjnych polegających na zamieszczaniu przy akcie podlegającym ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym informacji o wstrzymaniu jego wykonania przez wojewodę, w sytuacji gdy skorzystał z takiej możliwości, wszczynając postępowanie w sprawie stwierdzenia jego nieważności albo w toku tego postępowania;
• wypracowanie rozwiązań zapewniających jednolite postępowanie wojewodów w skali całego kraju w zakresie stosowania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego w postępowaniach nadzorczych, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązku informowania o wszczęciu i zakończeniu postępowania, i korzystanie przez wojewodów w większym stopniu z możliwości wstrzymywania wykonania aktu oraz stwierdzenia nieistotnego naruszenia prawa.