Europejski Raport Środowiskowy na temat Transportu Morskiego (EMTER) stwierdza, że poczyniono postępy, ale wyzwania związane ze środowiskiem i zrównoważonym rozwojem nadal istnieją.

Europejski sektor morski czyni postępy w kierunku większej zrównoważoności, ale w nadchodzących latach będzie musiał zwiększyć swoje wysiłki, aby osiągnąć cele UE w zakresie klimatu i środowiska, ukierunkowane na zmniejszenie zużycia energii, zanieczyszczenia i emisji gazów cieplarnianych, a także lepszą ochronę różnorodności biologicznej.

Tak wynika z drugiego wydania raportu dotyczącego środowiska europejskiego transportu morskiego, opublikowanego dzisiaj przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA) i Europejską Agencję Środowiska (EEA).

Transport morski odgrywa kluczową rolę w podtrzymywaniu handlu, wzrostu gospodarczego, łączności i dostępności, a także przyczynia się do bezpieczeństwa energetycznego i tworzenia miejsc pracy. Jednak  zwiększone zapotrzebowanie na transport  w sektorze morskim wiąże się z dodatkowymi oddziaływaniami na środowisko, na atmosferę i ekosystemy morskie. Zgodnie z raportem, który przedstawia aktualizację wyników środowiskowych sektora i ocenę wysiłków na rzecz uczynienia go bardziej zrównoważonym,   poczyniono pewne postępy, ale redukcja emisji pozostaje wyzwaniem.

Działania takie jak transport ładunków, kontenerów, rybołówstwo komercyjne, tankowce i statki wycieczkowe, a także działalność portowa, nadal w znacznym stopniu przyczyniają się do  szerokiego zakresu wyzwań środowiskowych, przy czym cały sektor odpowiada za 3-4% całkowitej  emisji dwutlenku węgla  (CO2) w UE, a udział ten musi się zmniejszyć. Tymczasem  emisje metanu  (CH4) wzrosły co najmniej dwukrotnie między 2018 a 2023 rokiem, stanowiąc 26% całkowitej emisji metanu w sektorze w 2022 roku. Oprócz emisji gazów cieplarnianych, redukcja  zanieczyszczeń powietrza,  takich jak tlenki siarki i azotu (NOX ), nadal stanowi problem.

Transport morski również nadal przyczynia się do  zanieczyszczenia wody poprzez wycieki ropy i zrzuty ścieków ze statków, a także hałas podwodny. Szacuje się, że ilość śmieci morskich pochodzących z rybołówstwa i żeglugi morskiej zmniejszyła się o połowę w ciągu ostatniej dekady, ale nadal trudno jest kompleksowo sobie z tym poradzić. Utrata kontenerów, w tym tych zawierających granulki plastikowe, również pozostaje ważnym źródłem zanieczyszczenia morza.

Raport ujawnia również, że wykorzystanie  paliw alternatywnych  i źródeł energii wzrosło, choć z niskiej bazy. Jednak w obecnej sytuacji niektóre potencjalne paliwa alternatywne będą musiały znacznie zwiększyć produkcję, aby móc sprostać potencjalnemu popytowi. Ponadto  konieczne będzie opracowanie zharmonizowanych międzynarodowych wytycznych  i zapewnienie podaży marynarzy przeszkolonych w zakresie nowych technologii dekarbonizacji.

Komisarz ds. zrównoważonego transportu i turystyki,  Apostolos Tzitzikostas, chwaląc raport, stwierdził: – Nowy europejski raport środowiskowy dotyczący transportu morskiego jest cennym przewodnikiem po przyszłości europejskiej żeglugi, która jest zarówno zrównoważona, konkurencyjna, jak i odporna. Raport ten jest również wezwaniem do działania. Współpracując, możemy zapewnić, że transport morski pozostanie kluczowym graczem w naszej światowej gospodarce, jednocześnie minimalizując jego wpływ na środowisko i chroniąc nasze oceany dla przyszłych pokoleń.

Jessika Roswall, komisarz UE ds. środowiska, odporności wody i konkurencyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym, dodała: – Nasze wody są pod presją zmian klimatycznych, utraty różnorodności biologicznej, niewłaściwego zarządzania i zanieczyszczenia. Dlatego właśnie uruchomię strategię odporności wody UE. Potrzebujemy zmiany paradygmatu w kwestii tego, jak cenimy wodę, aby zachować jej jakość i ilość oraz zwiększyć przewagę konkurencyjną naszego sektora wodnego. Potrzebujemy podejścia „od źródła do morza”, ponieważ działania na morzu są ściśle powiązane z tymi na lądzie. Teraz nadszedł czas na transformacyjną zmianę w sektorach morskim i wodnym, abyśmy mogli uczynić Europę odporną na wodę.

– Konieczne są dalsze działania i zwiększona innowacyjność, aby przyspieszyć postęp w kierunku bardziej zrównoważonego transportu morskiego w Europie – we wszystkich jego operacjach – aby osiągnąć ambitne cele Europejskiego Zielonego Ładu, jednocześnie zachowując konkurencyjność sektora. Nasze wspólne sprawozdanie ma na celu dostarczenie decydentom politycznym i obywatelom opartej na faktach oceny obecnych i przyszłych wyzwań dla procesu dekarbonizacji sektora, a także możliwości, jakie cyfryzacja i zaawansowana technologia mogą przynieść zielonej transformacji transportu morskiego – powiedziała  Maja Markovčić Kostelac, dyrektor wykonawczy EMSA.

– Raport odzwierciedla pilną potrzebę zwiększenia przez sektor transportu morskiego wysiłków na rzecz zmniejszenia śladu węglowego i innych oddziaływań na środowisko, takich jak zanieczyszczenie wody, a także przyspieszenia działań na rzecz przejścia na czystsze paliwa, zrównoważone praktyki portowe i żeglugowe w celu zmniejszenia wpływu na ekosystemy morskie i przybrzeżne. Nowe innowacje i technologie oraz lepsze zarządzanie pomogą osiągnąć przyszłą zrównoważoność w przystępny sposób, dlatego teraz kluczowe jest, aby sektor przyspieszył przejście na zielone praktyki”, powiedziała Leena Ylä-Mononen, dyrektor wykonawczy EEA.

Osiągnięcie zrównoważonego rozwoju

Można się spodziewać, że nowe środki ustawodawcze UE, możliwości finansowania i inwestycje przyspieszą dekarbonizację sektora. UE stała się pierwszą jurysdykcją, która ustaliła cenę emisji gazów cieplarnianych ze statków dzięki rozszerzeniu unijnego  systemu handlu uprawnieniami do emisji  (EU ETS) na transport morski w 2024 r. Przychody z ETS finansują Fundusz Innowacji, jeden z największych na świecie programów innowacyjnych technologii niskoemisyjnych, z ponad 300 projektami związanymi z żeglugą, które już zostały wsparte. Jednocześnie  rozporządzenie morskie FuelEU, obowiązujące od stycznia 2025 r., zachęca do stosowania paliw niskoemisyjnych i rozwiązań energetycznych z limitami intensywności emisji gazów cieplarnianych w odniesieniu do energii wykorzystywanej na pokładzie statków. Model morski FuelEU stanowi podstawę dla normy paliwa GHG (GFS) proponowanej w celu redukcji emisji na szczeblu międzynarodowym za pośrednictwem Międzynarodowej Organizacji Morskiej (IMO).

Kluczowe oddziaływania na środowisko podkreślone w raporcie

Emisje gazów cieplarnianych: emisje CO₂ z transportu morskiego w UE rosną corocznie od 2015 r. (z wyjątkiem 2020 r.), osiągając 137,5 mln ton w 2022 r. — o 8,5% więcej niż w roku poprzednim, ale nadal poniżej poziomów sprzed pandemii.

Emisje metanu (CH₄) wzrosły co najmniej dwukrotnie między 2018 a 2023 rokiem i w 2022 roku będą stanowić 26% całkowitych emisji metanu w sektorze transportu. Jest to w dużej mierze spowodowane zwiększonym wykorzystaniem skroplonego gazu ziemnego (LNG).

Zanieczyszczenie powietrza: emisje  tlenku siarki (SO x ) w UE spadły o około 70% od 2014 r., głównie z powodu wprowadzenia SECA (obszarów kontroli emisji siarki) w Europie Północnej. Oczekuje się, że śródziemnomorska SECA, która ma wejść w życie 1 maja 2025 r., przyczyni się do dalszych redukcji wraz z tą nadchodzącą w północno-wschodnim Oceanie Atlantyckim kontrolującą zarówno SOx, jak i NOx. Tymczasem emisje tlenków azotu (NOx) wzrosły średnio o 10% w latach 2015–2023, stanowiąc 39% emisji NOx związanych z transportem w 2022 r.

Zanieczyszczenie wody:  Transport morski przyczynia się do zanieczyszczenia wody poprzez wycieki oleju i zrzuty operacyjne, takie jak szara woda, a zrzuty wody z otwartych systemów oczyszczania spalin (EGCS), które są wykorzystywane do redukcji emisji tlenków siarki (SOx) do atmosfery, stanowią 98% dozwolonych zrzutów. EGCS uwalniają zanieczyszczenia do wody, podkreślając kompromis między redukcją zanieczyszczenia powietrza a wzrostem zanieczyszczenia morza. Zrzuty szarej wody, w dużej mierze spowodowane operacjami statków wycieczkowych, wzrosły o 40% w latach 2014–2023.

Hałas podwodny:  Nowe paneuropejskie modele ujawniają wysokie poziomy hałasu podwodnego (URN) w kanałach La Manche, Cieśninie Gibraltarskiej, Morzu Adriatyckim, Cieśninie Dardanele i Morzu Bałtyckim. Środki łagodzące mogą zmniejszyć URN nawet o 70% w latach 2030–2050.

Śmieci morskie:  Śmieci morskie z rybołówstwa (11,2%) i transportu morskiego (1,8%) zmniejszyły się o połowę w ciągu ostatniej dekady. Jednak wyzwania nadal istnieją, szczególnie w przypadku zanieczyszczenia granulatem plastikowym z zagubionych pojemników.

Wpływ na dno morskie: Około 27% dna morskiego w Europie (5% narażone na poważne skutki) jest dotknięte działaniami związanymi z transportem morskim, takimi jak rozbudowa portów, pogłębianie i kotwiczenie, które prowadzą do zaburzeń fizycznych i utraty siedlisk.

Gatunki obce:  Transport morski wprowadza większą część (60%) gatunków obcych i inwazyjnych gatunków obcych (56%) w Europie. Konwencja o zarządzaniu wodami balastowymi doprowadziła jednak do tego, że do 2023 r. 31% statków będzie certyfikowanych, a 23% będzie zgodnych z przepisami.

Ryzyko kolizji:  W latach 2017–2022 wzmożony ruch żeglugowy spowodował zauważalny wzrost ryzyka kolizji ze zwierzętami na obszarach chronionych Natura 2000 we wszystkich regionach morskich.

Źródło informacji: KE