Wyniki reprezentacyjnego badania ,,Zintegrowane statystyki dotyczące gospodarstw rolnych’’ przeprowadzonego w 2023 r. wskazują na dalsze przemiany sektora rolnictwa, jak również kontynuację tendencji obserwowanych w latach 2010–2020 – podaje GUS.

Publikacja „Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2023 r.” opiera się na badaniu ,,Zintegrowane statystyki dotyczące gospodarstw rolnych’’ (ZSGR 2023). To analiza zbiorowości gospodarstw rolnych z uwzględnieniem m.in. cech użytkowników gospodarstw rolnych, struktury dochodów gospodarstw domowych z użytkownikiem, grup obszarowych użytków rolnych, rodzaju prowadzonej działalności, skali upraw, stosowania nawozów i środków ochrony roślin, nawadniania oraz metod uprawy gleby, skali chowu, wyposażenia gospodarstw w ciągniki, zasobów pracy, typów rolniczych i klas wielkości ekonomicznej.

Jak podaje GUS, w porównaniu z wynikami Powszechnego Spisu Rolnego 2020, dane uzyskane w ZSGR 2023 wskazują na:

• utrzymującą się tendencję zmniejszania liczby gospodarstw rolnych, przy jednoczesnym wzroście ich średniej powierzchni ogólnej oraz użytków rolnych (odpowiednio z 12,65 ha do 13,19 ha oraz z 11,35 ha do 11,95 ha); odbiega to od danych podawanych przez ARiMR. Czytaj też: Średnie gospodarstwo w 2023 roku ma 11,42 ha
• zmiany w strukturze gospodarstw rolnych, gdzie nieznacznie zmalał udział gospodarstw najmniejszych (o powierzchni do 5 ha użytków rolnych) w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych. Jednocześnie wzrósł odsetek gospodarstw największych obszarowo (o powierzchni 15 ha i więcej użytków rolnych). Można więc mówić o wzroście znaczenia gospodarstw rolnych ukierunkowanych na produkcję rynkową;
• utrzymanie się zróżnicowania regionalnego struktury gospodarstw rolnych. Nadal województwa południowo-wschodnie charakteryzują się dużą liczbą drobnych gospodarstw rolnych, podczas gdy w województwach północno-zachodnich występują gospodarstwa największe obszarowo;
• nieznaczne zwiększenie liczby gospodarstw ekologicznych. Ich udział w liczbie gospodarstw rolnych ogółem stanowi 1,6%. Produkcję ekologiczną prowadziły przede wszystkim gospodarstwa duże, co znalazło odzwierciedlenie w średniej wielkości użytków rolnych, przypadającej na 1 gospodarstwo stosujące ekologiczne metody produkcji, wynoszącej ponad 53 hektary;
• wzrosła liczba gospodarstw rolnych prowadzących działalność inną niż rolnicza bezpośrednio związaną z gospodarstwem rolnym. Średnia powierzchnia użytków rolnych w tych gospodarstwach wynosiła ponad 24 hektary;
• spadek liczby gospodarstw rolnych prowadzących wyłącznie produkcję zwierzęcą i mieszaną (roślinną i zwierzęcą), przy utrzymaniu się liczby gospodarstw prowadzących wyłącznie produkcję roślinną;
• utrzymującą się znaczną liczbę gospodarstw domowych (ok. 14%) z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego, które sprzedawały wytworzone produkty rolnicze, ale przeznaczały je głównie na samozaopatrzenie żywnościowe gospodarstwa domowego;
• wśród gospodarstw rolnych nie wykazujących sprzedaży, znalazły się m.in. takie, w których działalność rolnicza ograniczona była tylko i wyłącznie do utrzymywania gruntów w dobrej kulturze rolnej. Nadal ok. 7% gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego przeznaczało wytworzone produkty rolne wyłącznie na samozaopatrzenie żywieniowe;
• zmiany w strukturze użytkowania gruntów wynikające ze zwiększenia powierzchni użytków rolnych kosztem powierzchni użytków rolnych pozostałych, co pozwoliło na efektywniejsze wykorzystanie gruntów w gospodarstwie rolnym;
• znaczne zmniejszenie liczby gospodarstw użytkujących sady (o 10,7%), przy jednoczesnym wzroście średniej powierzchni gospodarstw sadowniczych z 2,28 ha w 2020 r. do 2,31 ha w 2023 r. co wskazuje na większą specjalizację tych gospodarstw;
• spadek powierzchni trwałych użytków zielonych o 5,9% (odnotowano jednocześnie spadek powierzchni łąk – o 4,2% i pastwisk – o 17,0%), co wynika ze zmiany w sposobie żywienia zwierząt gospodarskich i ograniczeniu wypasu pastwiskowego w gospodarstwach rolnych;
• wzrost zróżnicowania regionalnego, związanego z coraz silniej zaznaczającą się specjalizacją danego regionu, np. gospodarstwa sadownicze skupione są w województwach: mazowieckim, lubelskim, łódzkim i świętokrzyskim. W zachodniej i centralnej Polsce dominuje uprawa rzepaku, zbóż i buraków cukrowych. W województwach północno-wschodnich znaczne powierzchnie użytków rolnych przeznacza się pod uprawę łąk i pastwisk trwałych, tak aby zabezpieczyć potrzeby rozwijającej się tam produkcji zwierzęcej;
• wzrost powierzchni zasiewów z 10 962 tys. ha w 2020 r. do 11 081 tys. ha w 2023 r., który odnotowano głównie w grupie gospodarstw posiadających od 50 do 100 ha UR (o 10,8%);
• zmiany w strukturze zasiewów, które w dużym stopniu uzależnione są od polityki rolnej i dopłat do upraw rolniczych. W ogólnej powierzchni zasiewów wzrósł udział roślin przemysłowych i strączkowych jadalnych, a zmniejszył się udział zbóż ogółem i ziemniaków. W strukturze zasiewów zbóż ogółem wzrosła powierzchnia uprawy kukurydzy na ziarno przy jednoczesnym spadku uprawy zbóż jarych, co wynika zarówno ze zmian klimatycznych, jak i zmian w systemie żywienia zwierząt gospodarskich;
• utrzymujące się zmiany nawyków żywieniowych Polaków i większe zainteresowanie dietą wegetariańską, co wpłynęło na wzrost powierzchni uprawy roślin strączkowych jadalnych na ziarno (o 46,6%);
• wzrost powierzchni uprawy roślin oleistych, w tym rzepaku i rzepiku (o 13,5%), wynikający z atrakcyjnych cen jakie są osiągane zarówno na rynku krajowym, jak i międzynarodowym;
• utrzymującą się tendencję spadku powierzchni uprawy ziemniaków, związaną ze zmianami w żywieniu zwierząt gospodarskich, przy jednoczesnym odnotowanym wzroście powierzchni ich uprawy w gospodarstwach posiadających od 30 do 50 ha UR o 3,6%. Obserwuje się koncentrację uprawy ziemniaków w gospodarstwach rolnych specjalizujących się w ich uprawie, wyposażonych w specjalistyczny sprzęt do uprawy i zbiorów;
• wzrost zainteresowania rolników uprawą buraków cukrowych. Powierzchnia buraków cukrowych zwiększyła się w porównaniu do 2020 r. o 5,1%;
• znaczny wzrost powierzchni zasiewów kukurydzy uprawianej na ziarno (o 34,3%) i liczby gospodarstw uprawiających kukurydzę na ziarno (o 45,6%). Opłacalność uprawy tej rośliny sprawia, że wzrost odnotowano we wszystkich grupach obszarowych użytków rolnych;
• zmniejszenie (o 15,5%) liczby gospodarstw prowadzących chów i hodowlę zwierząt gospodarskich, których udział w ogólnej liczbie gospodarstw obniżył się do poziomu ok. 40%. Jednocześnie wystąpił dalszy wzrost obsady zwierząt na 1 ha użytków rolnych w gospodarstwach utrzymujących podstawowe gatunki zwierząt gospodarskich, potwierdzając intensyfikację chowu zwierząt gospodarskich;
• spadek (o ok. 9%) liczby gospodarstw rolnych utrzymujących bydło, przy niezmienionym stanie pogłowia bydła ogółem, co skutkowało dalszym wzrostem obsady bydła przypadającej na 1 gospodarstwo prowadzące chów tego gatunku (do poziomu 26 sztuk);
• zmniejszenie odsetka gospodarstw rolnych utrzymujących krowy mleczne, przy nieznacznym spadku pogłowia krów mlecznych, co świadczy o dalszej intensyfikacji produkcji mleka;
• zmniejszenie pogłowia świń (o 18,1%), przy dużym spadku (ok. 40%) liczby gospodarstw rolnych, które je utrzymywały. Obsada świń na 1 gospodarstwo utrzymujące ten gatunek wyniosła 178 sztuk;
• dalszy wzrost pogłowia drobiu kurzego (o 3,5%), w tym największy w grupie brojlerów kurzych, przy jednoczesnym spadku liczby gospodarstw zajmujących się tą produkcją, co oznacza większą skalę chowu drobiu w gospodarstwach rolnych. Zapewnia to naszemu krajowi pozycję największego producenta drobiu w Europie;
• utrzymujący się na tym samym poziomie stan pogłowia owiec w gospodarstwach rolnych, który możliwy był m.in. dzięki produkcji produktów regionalnych, produkcji na eksport oraz dotacjom;
• utrzymywanie się regionalizacji chowu i hodowli poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich.

W produkcji mleka i żywca wołowego dominujące znaczenie mają trzy województwa: wielkopolskie, mazowieckie i podlaskie. Natomiast w produkcji żywca wieprzowego wiodącą rolę odgrywają od lat województwa: wielkopolskie, mazowieckie, łódzkie i pomorskie. Produkcja żywca drobiowego dominuje w województwie mazowieckim i wielkopolskim. Produkcja owiec jest tradycyjnie skupiona w województwie małopolskim;

• wzrost liczby gospodarstw rolnych większych obszarowo (o powierzchni 50 ha i więcej użytków rolnych) wyposażonych w ciągniki, jak również liczby ciągników w tych gospodarstwach. Największy wzrost dotyczył ciągników o dużej mocy, tj. 60-100 kW (o ok. 33%) oraz najmocniejszych o mocy 100 kW i więcej (o ok. 72%);
• nieznaczne zmniejszenie średniej powierzchni użytków rolnych przypadających na 1 ciągnik (z 10,33 ha w 2020 r. do 10,05 ha w 2023 r.). Wskaźnik ten wzrasta wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa rolnego osiągając dla gospodarstw największych o powierzchni 100 ha i więcej użytków rolnych wartość – 65,64 ha;
• częstsze korzystanie w gospodarstwach rolnych z 2 ciągników i więcej, co zdecydowanie usprawnia pracę w gospodarstwach rolnych, będąc efektem racjonalizacji i optymalizacji wyposażenia użytkowanego parku maszynowego. Więcej gospodarstw rolnych użytkowało 2 ciągniki, natomiast mniejszy odsetek zanotowano dla gospodarstw z 1 ciągnikiem, gospodarstwa z 3 i więcej ciągnikami utrzymują się na stałym poziomie;
• utrzymujące się zróżnicowanie wyposażenia gospodarstw rolnych w ciągniki rolnicze w ujęciu terytorialnym. Udział gospodarstw z ciągnikami był najwyższy (blisko 80%) w województwie świętokrzyskim.

Najniższy odsetek gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw wystąpił w województwach lubuskim i dolnośląskim (po ok. 61%);

• spadek poziomu nawożenia nawozami mineralnymi i wapniowymi związany z pogorszeniem ekonomicznej opłacalności ich stosowania. Średnie zużycie nawozów mineralnych NPK na 1 ha UR w dobrej kulturze spadło ze 132,2 kg do 123,1 kg, natomiast przeciętne zużycie nawozów wapniowych z 90,8 kg na 79,1 kg. Zużycie nawozów azotowych kształtowało się na zbliżonym poziomie i wyniosło 70,6 kg (69,1 kg w 2020 r.) na 1 ha użytków rolnych w dobrej kulturze rolnej;
• utrzymujący się spadek liczby gospodarstw rolnych stosujących nawożenie naturalne (o 17,5%), co związane jest bezpośrednio ze zmniejszeniem się liczby gospodarstw utrzymujących zwierzęta gospodarskie;
• wzrost liczby użytkowników środków ochrony roślin w gospodarstwach rolnych (do ok. 25% ogółu ich użytkowników), którzy przy podejmowaniu decyzji o stosowaniu środków ochrony roślin korzystali z różnego rodzaju wsparcia, najczęściej dotyczącego progów ekonomicznej szkodliwości oraz z porad wykwalifikowanych doradców;
• nieznaczny spadek liczby gospodarstw rolnych, w których przeprowadzono zabiegi środkami ochrony roślin, przy jednoczesnym utrzymywaniu się na podobnym poziomie ogólnej oraz średniej liczby zabiegów wykonywanych w ochronie zbóż, plantacji trwałych i warzyw w gospodarstwach;
• utrzymujący się niski udział w ogólnej liczbie gospodarstw indywidualnych, gospodarstw domowych, dla których głównym źródłem utrzymania jest działalność rolnicza (ok. 30%). Omawiany odsetek kształtował się znacznie poniżej średniej krajowej wśród gospodarstw małych o powierzchni użytków rolnych do 5 ha, a już wśród gospodarstw o powierzchni 30 ha i więcej przekraczał 81%. Średnia wielkość użytków rolnych w omawianych gospodarstwach jest dwukrotnie wyższa niż dla ogółu gospodarstw indywidualnych i charakteryzuje się znacznie większą dynamiką wzrostu;
• poza prowadzoną działalnością rolniczą, głównym źródłem dochodów gospodarstw domowych są również: praca najemna (ok. 33%), emerytury i renty (ok. 14%), prowadzona działalność pozarolnicza (ok. 7%) i inne niezarobkowe (poza emeryturą i rentą) źródła utrzymania (ok. 1%);
• zmniejszenie (o 12,0%) liczby osób stanowiących rodzinną siłę roboczą, zaangażowanych w prace przy produkcji rolniczej w gospodarstwach indywidualnych w ciągu 12 miesięcy przed dniem referencyjnym badania. Wielkość nakładów pracy po przeliczeniu na pełnozatrudnionych również spadła (o 2,9%);
• znaczny spadek udziału liczby gospodarstw indywidualnych korzystających przy produkcji rolniczej z usług firm zewnętrznych i pracy osób w nich zatrudnionych (tzw. pracowników kontraktowych) – z tego rodzaju siły roboczej skorzystało w 2023 r. 19,3% gospodarstw indywidualnych (w 2020 r. było to 25,4%);
• w gospodarstwach osób prawnych i jednostkach organizacyjnych niemających osobowości prawnej liczba pracowników najemnych stałych zmniejszyła się o 22,1%, a nakłady pracy o 22,0%. W gospodarstwach indywidualnych spadek ten wyniósł odpowiednio 41,6% i 34,6%;
• zwiększenie średniego wieku pracującego użytkownika gospodarstwa indywidualnego. Już kilka lat temu wiek ten przekroczył 50 lat i proces starzenia się tej grupy osób postępuje. W ciągu trzech lat średni wiek użytkownika gospodarstwa rolnego zwiększył się z 50,7 lat do 51,7 lat;
• spadek udziału kobiet kierujących gospodarstwami rolnymi z 34,5% w 2020 r. do 32,8% w 2023 r.

Najwyższy odsetek kierujących kobiet (ok. 43%) odnotowano w gospodarstwach rolnych o powierzchni 1–2 ha użytków rolnych;

• spadek nakładów pracy pracowników dorywczych w gospodarstwach indywidualnych o powierzchni do 1 ha o ok. 4%, a wzrost w gospodarstwach powyżej 1 ha o 31,0%.

Dodatkowo wyniki badania wskazują że:

• ogólna wielkość ekonomiczna gospodarstw rolnych w Polsce w 2023 r. wyniosła blisko 33 mld euro, co w porównaniu z rokiem 2020 stanowi wzrost o ponad 6 mld euro. Największy wzrost wielkości ekonomicznej nastąpił w gospodarstwach specjalizujących się w uprawach polowych (o ponad 3,7 mld euro) oraz chowie zwierząt żywionych paszami objętościowymi (o ponad 1,4 mld euro);
• koncentracja produkcji nastąpiła we wszystkich typach gospodarstw rolnych w Polsce. Za 87% krajowej wielkości ekonomicznej odpowiada blisko 357 tys. gospodarstw o średniej standardowej produkcji powyżej 15 tys. euro. Gospodarstwa te stanowią niecałe 29% liczby gospodarstw rolnych w Polsce;
• największa intensywność procesów koncentracji obserwowana była w typie gospodarstw rolnych specjalizujących się w chowie zwierząt paszami treściwymi, gdzie średnia wielkość ekonomiczna gospodarstwa rolnego wzrosła z ponad 162 tys. euro w 2020 r. do blisko 298 tys. euro. Za tak znaczący wzrost odpowiedzialne są gospodarstwa specjalizujące się w chowie drobiu;
• gospodarstwa rolne, które specjalizowały się w uprawach polowych o średniej standardowej produkcji powyżej 2 tys. euro stanowiły 98% w ogólnej wielkości ekonomicznej w tym typie. Gospodarstwa uprawiające zboża stanowiły większość, prawie 62% ogólnej wielkości ekonomicznej w tym typie, natomiast 38% przypadało na gospodarstwa uprawiające różne gatunki roślin;
• w typie gospodarstw rolnych specjalizujących się w uprawach ogrodniczych (warzywa, truskawki, kwiaty i rośliny ozdobne), grzybów i szkółkarstwie ponad 97% ogólnej wielkości ekonomicznej przypadało na gospodarstwa o średniej standardowej produkcji powyżej 15 tys. euro. W tym typie za 47,9% wielkości ekonomicznej odpowiadały gospodarstwa specjalizujące się w uprawach pod osłonami wysokimi, za 39,7% specjalizujące się w uprawie grzybów i w szkółkarstwie i za 12,4% gospodarstwa specjalizujące się w uprawach w gruncie;
• w typie gospodarstw rolnych specjalizujących się w uprawach trwałych prawie 99% ogólnej wielkości ekonomicznej przypadało na gospodarstwa rolne o średniej standardowej produkcji powyżej 4 tys. euro. W ramach tego typu ponad 92% wielkości ekonomicznej przypadało na gospodarstwa specjalizujące się w uprawie drzew i krzewów owocowych (bez winorośli);
• w gospodarstwach specjalizujących się w chowie zwierząt paszami objętościowymi 97% ogólnej wielkości ekonomicznej przypadało na gospodarstwa rolne o średniej standardowej produkcji powyżej 15 tys. euro. W tym typie ogólna wielkość ekonomiczna przypadała w około 83% na gospodarstwa specjalizujące się w chowie krów mlecznych, w ponad 10% na gospodarstwa specjalizujące się w chowie bydła rzeźnego i prawie 7% na gospodarstwa specjalizujące się w chowie bydła mlecznego i rzeźnego;
• w gospodarstwach specjalizujących się w chowie zwierząt paszami treściwymi, 97% ogólnej wielkości ekonomicznej przypadało na gospodarstwa o średniej standardowej produkcji większej niż 100 tys. euro. W tym typie za ponad 65% ogólnej wielkości ekonomicznej odpowiedzialne były gospodarstwa specjalizujące się w chowie drobiu, za 34% gospodarstwa specjalizujące się w chowie świń.

Jak podsumowuje GUS, wśród głównych czynników, które wpływają na przeobrażanie się polskiego rolnictwa należy wymienić: wprowadzanie instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej UE, zmiany nawyków żywieniowych społeczeństwa, przechodzenie na inne metody chowu zwierząt gospodarskich, poszukiwanie nowych źródeł energii oraz coraz bardziej widoczne zmiany klimatyczne.