Bez ziemniaka trudno dziś wyobrazić sobie polskie pola i talerze.

W 2024 roku powierzchnia upraw ziemniaków wynosiła 196 151 ha (bez ogródków przydomowych, dane GUS), zbiory – 59 201 683 dt. To więcej niż rok wcześniej, choć powierzchnia upraw spada (w 2020 r. wg Powszechnego Spisu Rolnego wyniosła ok. 227 tys. ha).

Pod względem areału uprawy Polska jest drugim po Niemczech producentem ziemniaka towarowego w Unii Europejskiej – przy całkowitej powierzchni produkcji w Unii Europejskiej wynoszącej 1 165 861,62 ha powierzchnia uprawy w Polsce to 189 600,81 ha – wg danych Komisji Europejskiej.

Jednocześnie wciąż mamy kłopot z chorobami ziemniaka, co utrudnia działania rynkowe.

Bakterioza pierścieniowa ciągle niepokonana

Przed akcesją do UE polskie ziemniaki nie miały dostępu do rynku unijnego.

Po przystąpieniu do Unii Europejskiej, Polska została zobowiązana do przyjęcia dodatkowych wymagań fitosanitarnych obowiązujących przy wysyłce bulw ziemniaka do pozostałych państw członkowskich, w związku z wysokim poziomem porażenia upraw przez bakterię Clavibacter sepedonicus.

Potem, w następstwie ograniczania bakteriozy pierścieniowej ziemniaka w Polsce, trzykrotnie (w 2013, 2016 i 2022 r.) prowadzono uzgodnienia z Komisją Europejską, osiągając stopniowe łagodzenie zasad obowiązujących przy wysyłce bulw ziemniaka.

Od 2022 r. Polska uzyskała zniesienie dodatkowych wymagań przy wysyłce sadzeniaków ziemniaka. Jednak w przypadku wysyłki ziemniaków towarowych niezbędne jest zaopatrywanie ich w paszport roślin.

W 2023 r. poziom porażenia upraw towarowych ziemniaka w Polsce był najniższy od 2004 r. i wynosił zaledwie 2,7 proc.,  więc w 2024 r. Polska skierowała kolejny wniosek do Komisji Europejskiej o zainicjowanie prac legislacyjnych nad zniesieniem dodatkowych wymagań obowiązujących przy wysyłce bulw ziemniaka. Nie udało się jednak uzyskać akceptacji dla zniesienia obowiązujących wymagań.

Konieczne jest kontynuowanie działań ukierunkowanych na dalsze obniżanie poziomu porażenia upraw ziemniaka w Polsce.

Wielość chorób i ich przyczyn

Ziemniak jest warzywem wymagającym, a na wielkość i jakość uzyskanego plonu ma wpływ wiele czynników, takich jak odmiana, pogoda, warunki glebowe czy szkodniki. Znaczącą rolę odgrywają też liczne choroby. Są wywoływane przez wirusy, bakterie, grzyby oraz inne mikroorganizmy.

Choroby ziemniaka zaatakowanego przez grzyby to m.in.:

• Zaraza ziemniaczana (może powodować nawet 70-proc. stratę plonu)
• Rak ziemniaka,
• Alternarioza ziemniaka (sucha plamistość liści ziemniaka, strata plonu od 5 do 78 proc.),
• Rizoktonioza ziemniaka (nazywana też ospowatością bulw ziemniaka, strata plonu 25–50 proc.)

Choroby wywoływane przez bakterie to m.in.:

• Śluzak ziemniaka,
• Bakterioza pierścieniowa ziemniaka,
• Mokra zgnilizna bulw ziemniaka.

Wirusowe choroby ziemniaka to m.in.:

• Mozaika kędzierzawa,
• Smugowatość ziemniaka,
• Liściozwój ziemniaka,
• Wirozy (M, S).

Inne organizmy

Ziemniak atakowany jest również przez inne mikroorganizmy, powodujące np. parch prószysty czy parch zwykły ziemniaka. Stolbur wywołują mykoplazmy, czyli spokrewnione z bakteriami mikroorganizmy.

Zwalczanie chorób ziemniaka

Wielość chorób ziemniaka pokazuje, że ochrona upraw i plonu nie jest łatwa. Zmiany klimatu też nie ułatwiają zadania. Badania potwierdzają celowość stosowania fungicydów, np. Tazer 250 S.C. , który jest skuteczny przy wystąpieniu alternariozy i rizoktoniozy ziemniaka, dwóch chorób grzybowych powodujących ogromne straty plonu.

Rizoktonioza wywołana jest przez należącego do podstawczaków grzyba Rhizoctonia solani i prowadzi do choroby zwanej zgorzelą siewek. U ziemniaka powoduje zmniejszenie plonu, zdrobnienie bulw i ich ospowatość. Wywiera także szkodliwe skutki pośrednie. Towarzysząca jej zgnilizna kiełków powoduje nierównomierność i opóźnienie wschodów, wskutek czego na plantacjach nasiennych niemożliwe staje się wykonanie pierwszej negatywnej ich selekcji przed pojawieniem się mszyc przenoszących choroby wirusowe. Choroba powoduje także zwijanie się liści wierzchołkowych bardzo przypominające objawy wirusowej choroby o nazwie liściozwój ziemniaka, co dodatkowo utrudnia wykonanie selekcji negatywnej ograniczającej rozwój chorób wirusowych.

Najlepszy efekt przynosi stosowanie zapobiegawcze środka oraz tuż po zaobserwowaniu pierwszych objawów wystąpienia patogenów wrażliwych.